پیام امام خمینی (ره) به روحانیت و حوزههای علمیه(منشور روحانیت)، و پیام اخیر مقام معظم رهبری به مناسبت صدمین سالگرد تأسیس حوزه علمیه قم، هر دو میتوانند در زمرهٔ متون مرجع و بنیانگذار در گفتمان روحانیت شیعی و حوزههای علمیه معاصر جای گیرند. بازخوانی تطبیقی این دو متن، نه تنها شکافها و استمرارهای مفهومی و روشی را آشکار میسازد، بلکه امکان فهم تحولات پارادایمی در تعریف نقش حوزه در نسبت با قدرت، جامعه و تمدن را فراهم میکند.
۱. افق گفتمانی مشترک: تثبیت حوزه به مثابه «فاعل اجتماعی»
در هر دو متن، حوزه صرفاً یک نهاد آموزشی یا مرکز تولید معرفت دینی نیست؛ بلکه به عنوان یک «فاعل اجتماعی» با کارویژههای گوناگون علمی، فرهنگی، اخلاقی و سیاسی بازنمایی میشود. هر دو رهبر، حوزه را نه فقط به عنوان حافظ سنت، بلکه به مثابه بازیگری فعال در میدان اجتماعی و سیاسی و به عنوان خط مقدم مواجههی جامعه دینی با تهدیدهای مدرن و پسامدرن معرفی میکنند.
در این چارچوب، عنصر «روحانیت مجاهد» و «فقیه مسؤول» در هر دو پیام، حامل معنای هویتی مشترک است؛ بدین معنا که حوزه تنها در نسبت با مردم، جهاد، عدالت و سیاست معنا مییابد.
۲. تفاوتهای پارادایمی: از گفتمان بقا به گفتمان پیشروی تمدنی
پیام امام خمینی محصول یک موقعیت انقلابی، بحرانی و در عین حال رهاییبخش است. امام در آن متن، با زبان هشداری و مقاومتمحور، روحانیت را در نسبت با خطر تحجر، نفوذ دشمن، جدایی دین از سیاست و تهدید فرصتطلبان بازتعریف میکند. این گفتمان، بیشتر ماهیتی «دفاعی» دارد؛ دفاع از هویت روحانیت، اصول انقلاب و نقش تاریخی حوزهها.
در مقابل، پیام رهبر معظم انقلاب در سپهر گفتمانی جدیدی قرار دارد: گفتمان «پیشروی تمدنی». رهبری حوزه را از یک نهاد محافظ به یک بازیگر نوآور، طراح نظامات اجتماعی، مشارکتگر در تولید نظم معنایی و تمدنی و حتی الگوی جهانی بازتعریف میکنند. تفاوت بنیادی این دو پیام، گذار از نگاه بحرانمحور و بقاءمحور به نگاه تمدنی و آیندهنگر است.
۳. دگردیسی کارویژهها: از منزلت مقاومت به منزلت نوآوری
امام خمینی با تاکید بر منزلت شهادت، مبارزه، و نقش روحانیت در رویارویی با استبداد و استعمار، حوزه را حول محور «مقاومت» تعریف میکند. اما رهبر انقلاب، بدون فروکاستن از این بعد تاریخی، کارویژههای جدیدی برای حوزه قائل میشوند: طراحی نظامهای اجتماعی، نوآوری در قلمرو معرفتی، ارتقاء فلسفه اسلامی با امتداد اجتماعی، و حتی تولید معنا در نسبت با تمدن رقیب.
این یعنی حوزه از «حافظ وضع» و «مدافع مرزها» به «معمار نظم جدید» ارتقا مییابد؛ آن هم نظمی که باید بر ویرانههای تمدن مادی معاصر بنا شود.
۴. تغییر در هندسه دانایی و روششناسی حوزه
در حالی که امام خمینی بیشتر بر روی تهذیب، تعهد، عدم وابستگی و حفظ پیوند میان سنت و سیاست تمرکز دارد، رهبر انقلاب به یک بازآرایی روششناسانه دست میزنند: کوتاهسازی دورههای آموزشی، توجه به اولویتهای فقه حکومتی، آشنایی با علوم انسانی معاصر، تقویت دانش کلامی و فلسفی با امتداد اجتماعی، و البته تأسیس یک دستگاه تعلیم و تهذیب کارآمد برای تربیت «مجاهد فرهنگی».
این تفاوت روشی، نشانهی عبور حوزه از یک الگوی سنتیِ تأملمحور به یک الگوی نوینِ پاسخمحور و مسألهمحور است.
۵. افق تمدنی و مسئولیت تاریخی حوزه
بزرگترین شکاف میان دو پیام، در افق تمدنی آنهاست. امام خمینی حوزه را در قاب یک «نهضت رهاییبخش اسلامی» بازنمایی میکند، اما رهبر انقلاب حوزه را در دل یک پروژهی کلان تمدنسازی مینشاند. ایشان از حوزه انتظار دارند که به بازیگری بینالمللی و مشارکتگر در خلق بدیلهایی در برابر نظم جهانی بدل شود. این گذار از «انقلاب» به «تمدن» همان نقطهی عطف اصلی گفتمان رهبر انقلاب است.
استمرار و گذار
دو پیام، با وجود تفاوتهای زمانی و موقعیتی، در پیکرهی گفتمانی خود، اشتراکات بنیادینی دارند: وفاداری به پیوند میان دین و سیاست، توجه به تهذیب و تعهد، و نگرانی از نفوذ و تحجر. اما تفاوتها بسیار معنادارند: امام خمینی، حوزه را با منطق مقاومت تعریف میکند؛ رهبر انقلاب، حوزه را با منطق نوآوری و پیشروی تمدنی.
بازخوانی این دو متن، برای حوزهها و اندیشهورزان دینی، فرصتی برای درک بهتر نسبت سنت و نوآوری، هویت و تحول، و انقلاب و تمدن است. این بازخوانی، رسالت امروز ماست.
نظری بدهید